Bài thơ Tỳ bà – Bích Khê
- Thi phẩm “Tỳ Bà”
- Thi sĩ Bích Khê
Nàng ơi ! Tay đêm đang giăng mềm
Trăng đan qua cành muôn tay êm
Mây nhung pha màu thu trên trời
Sương lam phơi màu thu muôn nơi.
Vàng sao nằm im trên hoa gầy
Tương tư người xưa thôi qua đây
Ôi ! Nàng năm xưa quên lời thề
Hoa vừa đưa hương gây đê mê.
Cây đàn yêu đương làm bằng thơ
Cây đàn yêu đương run trong mơ
Hồn về trên môi kêu: em ơi
Thuyền hồn không đi lên chơi vơi.
Tôi qua tìm nàng vay du dương
Tôi mang lên lầu lên cung Thương
Tôi không bao giờ thôi yêu nàng
Tình tang tôi nghe như tình lang.
Yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi
Yêu nàng bao nhiêu trên đôi môi
Đâu tìm Đào Nguyên cho xa xôi
Đào Nguyên trong lòng nàng đây thôi.
Thu ôm muôn hồn chơi phiêu diêu
Sao tôi không màng kêu: em yêu
Trăng nay không nàng như trăng thiu
Đêm nay không nàng như đêm hiu.
Buồn lưu cây đào tìm hơi xuân
Buồn sang cây tùng thăm đông quân
Ô hay, buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông.
Tác giả: BÍCH-KHÊ (1916-1946)
Nhà thơ Bích Khê (1916-1946)
..
Ô hay, buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông…
Đó là câu thơ đẹp tuyệt vời của Bích Khê, một nhà thơ thời tiền chiến.
Bích Khê (1916-1946) tên thật là Lê Quang Lương, là một nhà thơ nổi tiếng của Việt Nam thời tiền chiến. Ngoài bút hiệu Bích Khê, ông còn ký bút hiệu Lê Mộng Thu khi sáng tác thơ Đường luật.
Thơ Bích Khê rất giàu hình ảnh, âm thanh và màu sắc, đẹp như một bức tranh thơ mà cái nền là của một không gian bát ngát mộng mơ…
Không gian tơ – không gian tơ gợn sóng
Âm thanh gì sắp sửa… Ngọc Kiều ơi
Hay hơi thở của hoa hồng mơ mộng
Hay buồn đêm rào rạt – ứ muôn nơi?
Không gian tơ – không gian tơ gợn sóng
Ngọc Kiều ơi, hồn đến bến xa khơi…
Trăng gây vàng, vàng gây lên sắc trắng
Của gương hồ im lặng tựa bài thơ
Chân nhịp nhàng, lòng nghe hương nằng nặng
Đây bài thơ không tiếng của đêm tơ
Trăng gây vàng, vàng gây lên sắc nắng
Của hồn thu đi lạc ở trong mơ
Màu sắc biến thành âm thanh, âm thanh biến thành nhịp điệu, nhịp điệu biến thành hương vị, rồi thành thơ, thành mơ…
Thơ Bích Khê đẹp như thế đó! “Ôi nắng vàng thơm rung rinh điệu ngọc, mát như xuân và ngọt tự hương…”
Là một người làm thơ, thuở ban đầu theo các thể thơ cổ như thơ Đường, hát nói – năm 1935 Bích Khê chuyển hẳn sang thơ mới. Bích Khê khát khao hoài vọng cái mới, cái đẹp… cho nên thơ Bích Khê có khi thanh tao, tinh khiết như hương thơm êm dịu, ngọt ngào.
Ôi nắng vàng thơm… rung rinh điệu ngọc
Những cánh hồng đơm, những cánh hồng đơm
Nhẹ nhàng, nhịp nhàng thở đều trong sương
Màu trắng không gian như gờn gợn sóng
Từ phương mô nhạn mang thơ về
Đàn thơ cơ hồ lên cung âm điệu
Đàn giây trinh bạch khóc mướt trong mơ
Một đôi khi thơ Bích Khê cũng có những say mê điên dại, xô đẩy ông từ cái thực sang cái ảo.
Ôi khối mộng của hồn thơ chếnh choáng
Ôi buồng xuân hơ hớ cánh đào sương
Ôi bình vàng, ôi chén ngọc đầy hương
Ôi hồ nguyệt đọng nhiều trăng lấp loáng…
Rồi lại có những lúc vì mê say điên dại quá mà trong thơ Bích Khê thoáng một cái gì đó hết sức tội lỗi mà người thế gian hình như chưa phạm tới bao giờ…
Nàng là tuyết hay da nàng tuyết điểm
Nàng là hương hay nhan sắc nên hương
Mắt ngời châu rung ánh sóng nghê thường
Lệ tích lại sắp tuôn hàng đũa ngọc
Đêm u huyền ngủ mơ trên mái tóc
Vài phút trăng say đọng lại ở làn môi…
Bước vào cõi thơ của Bích Khê là bước vào một không gian đầy nhạc, đồng vọng ở lòng người và chan hòa cùng cảnh trí. Nhạc từ đàn, nhạc vọng từ không gian, nhạc từ môi thiếu nữ. Thiếu nữ tan thành nhạc. Rồi… nhạc lên cung thương, nhạc vô đào động, trong một thế giới huyền ảo hư hư thực thực xen lẫn cảnh trần gian với cõi thiên tiên.
Bích Khê có lẽ là người đầu tiên sáng tạo ra lối thơ toàn vần bằng. Thơ ông như một hơi điệu ngân dài, vang xa triền miên trong tâm thức, đưa thơ tới miền sâu thẳm mơ hồ….
Buồn lưu cây đào xin hơi xuân
Buồn sang cây tùng thăm đông quân
Ô hay, buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông…
Âm điệu thơ nhẹ nhàng phảng phất chút hơi sương nhưng rung động cả không gian, như một bài ca diễm ảo. Và nhạc lúc bấy giờ không còn là nhạc nữa. Nó đã bay ra hương, ra hoa, ra thơm, ra ngọt ngào, say đắm, hay âm thầm nức nở xót xa.
Tâm hồn thơ Bích Khê, thế giới thơ Bích Khê như ông tự ý thức… là một cõi trời ở ngoài trời.
Đây bài thơ không tiếng của đêm tơ,
Trăng gây vàng, vàng gây lên sắc nắng
Của hồn thu đi lạc ở trong mơ.
(Nguồn: sưu tầm và tổng hợp)
TỲ BÀ
- Thơ: Bich Khê
- Phổ nhạc: Phạm Duy
- Tiếng hát: Thái Thanh.
https://trangnhadongkhanh2.blogspot.com/2019/11/nha-tho-bich-khe-thoi-tien-chien.html
Thi sĩ Bích Khê
Thi sĩ Bích Khê (1916-1946) tên thật là Lê Quang Lương, là một nhà thơ nổi tiếng của Việt Nam thời tiền chiến. Ngoài bút hiệu Bích Khê, ông còn ký bút hiệu Lê Mộng Thu khi sáng tác thơ Đường luật.
Bích Khê sinh ngày 24 tháng 3 năm 1916 tại xã Phước Lộc, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi. Ông là con thứ chín trong một gia đình nho học yêu nước. Nội tổ của ông là ông Lê Trọng Khanh, đỗ Cử Nhân năm Tự Đức thứ 21 (1868) và làm quan đến chức Viên Ngoại Lang Viện Cơ Mật. Thân sinh ông là ông Lê Quang Dục, cũng đã từng tham gia phong trào Đông Du và các hoạt động của Đông Kinh Nghĩa Thục hồi đầu thế kỷ 20,…
Thuở nhỏ, Bích Khê học tiểu học ở Phước Lộc và Đồng Hới, học trung học ở Huế, rồi ra Hà Nội học ban Tú Tài nhưng nửa chừng bỏ dở.
Năm 1931, 15 tuổi, ông đã biết làm thơ Đường Luật, Ca Trù. Năm 1934, cùng người chị ruột tên Ngọc Sương vào Phan Thiết học thêm và mở trường dạy học tư. Năm 1936, chị Ngọc Sương bị mật thám Pháp bắt, trường đóng cửa, ông trở lại quê nhà.
Năm 1937, ông bị bệnh phổi, sau khi điều trị trở về lên sống trên núi Thiên Ấn thuộc Quảng Ngãi, ông lại ngược xuôi trên một chiếc thuyền quanh các ngả Sa Kỳ – Trà Khúc. Năm 1938, ông lại cùng chị Ngọc Sương (khi ấy đã được thả) vào Phan Thiết mở trường dạy học, được vài năm lại bị chính quyền Pháp ra lệnh đóng cửa.
Năm 1941, ông dạy học ở Huế. Năm 1942, bệnh phổi tái phát, ông trở về Thu Xà thuộc xã Nghĩa Hòa, huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi, và qua đời ngày 17 tháng 1 năm 1946. Hưởng dương 30 tuổi.
Trước khi đến với Thơ Mới, một thời gian dài (1931- 1936), Bích Khê đã viết Ca Trù, thơ Đường Luật, và đăng trên các báo Tiếng Dân, Tiểu Thuyết Thứ Năm, Người Mới… Sau 1937, ông chuyển hẳn sang làm “Thơ Mới” do sự tác động của Hàn Mặc Tử và chịu nhiều ảnh hưởng của nhà thơ yểu mệnh này…
Các sáng tác của Bích Khê gồm:
- – “Tinh Huyết” (1939): tác phẩm duy nhất ra đời khi ông còn sống và rất được người yêu thơ chú ý.
Bốn tập thơ và một tập tự truyện chưa xuất bản, gồm: - – “Tinh Hoa” (sáng tác từ 1938 đến 1944)
- – “Mấy Dòng Thơ Cũ” (tập hợp khoảng 100 bài thơ Đường Luật đã đăng trên các báo từ 1931- 1936)
Người lưu giữ thơ Bích Khê đầy đủ nhất là thi sĩ Quách Tấn. Năm 1971, Quách Tấn viết và cho xuất bản cuốn “Đời Bích Khê”. Năm 1975, ông cho in “Thơ Bích Khê” (Nhà xuất bản Nghĩa Bình, 1988) và “Bích Khê Tuyển Tập” (Hà Nội, 1988)… - “Dị Khúc” – gồm 10 bài phổ từ những bài thơ nổi tiếng của Bích Khê: “Nghê Thường”, “Tranh Lõa Thể”, “Tôi Chết Rồi”, “Sầu Lãng Tử”, “Hoàng Hoa”, “Thi Vị”, “Một Cõi Trời”, “Mơ Tiên”, “Tỳ Bà”, “Huế Đa Tình”.
Bài Tỳ bà của Bích Khê thể hiện sự mới lạ, dựa trên tinh thần Tỳ bà hành của Bạch Cư Dị – Một tác phẩm có sự giao thoa giữa cảnh sắc và âm nhạc trong bút pháp thần diệu với những lời tuyệt tác: “Cung đàn trọn khúc thanh tao/ Tiếng buông xé lụa, lựa vào bốn dây/ Thuyền mấy lá đông tây lạnh ngắt/ Một vầng trăng trong vắt lòng sông” (Tỳ bà hành diễn nôm, bản dịch của Phan Huy Thực).
Tuy dựa vào tinh thần của Tỳ bà hành, nhưng Tỳ bà của Bích Khê đã thay đổi toàn diện bối cảnh, cấu trúc âm nhạc, cấu trúc hình ảnh để tạo nên thi phẩm có sự giao lưu giữa thơ cũ và thơ hiện đại. Bích Khê đã sử dụng thi pháp khá mới lạ lúc bấy giờ. Và từ đó đến nay, có khá nhiều người theo thủ pháp này. Nhưng xem ra ít người thành công được như ông.
Trước hết, đây là bài thơ dùng toàn vần bằng. Lối bình thanh này đã tạo ra âm hưởng buồn sâu lắng, cảm giác trong nhẹ dễ thăng hoa. Cảm giác lâng lâng trộn hòa nhiều cảm xúc ấy như dẫn dụ hồn người vào cõi xa xăm mơ hồ đầy quyến rũ. Để rồi như lạc vào cõi mộng với bao thi vị. Và cấu trúc âm nhạc trong bài thơ dựa vào âm bằng đã tạo ra âm thanh nổi thật quyến luyến, thiết tha về cõi xa mờ không thể nào dứt bỏ: “Vàng sao nằm im trên hoa gầy/ Tương tư người xưa thôi qua đây/ Ôi! Nàng năm xưa quên lời thề/ Hoa vừa đưa hương gây đê mê”.
Về mặt tạo hình, Bích Khê đã dùng thủ pháp cắt dán. Các hình ảnh được cắt dán rồi xếp cạnh nhau, nhưng chẳng dính dáng gì với nhau: Vàng sao nằm im trên hoa gầy. Vàng sao, hoa gầy hai thực thể vô tri lại nằm im trên nhau, ngỡ như thi nhân đã tạo ra câu thơ “vô nghĩa”! Điều này hiếm thấy trong thơ ca xưa nay. Bích Khê đem hình ảnh sao vàng (ở trên trời) xuống cho “nằm im” trên hoa gầy (ở dưới đất).
Theo tôi, sao và hoa là hai hình ảnh (có thể là biểu tượng) cho sự vượt tài, sự ngưỡng vọng và ái mộ của con người được đặt gần nhau tạo ra bức tranh nhiều ấn tượng. Bức tranh ấy chỉ gây cảm xúc mà không mô tả. Vì vậy đã tạo cho người đọc, không thấy rõ hiện tượng mà chỉ thấy hình tượng: “Vàng sao nằm im trên hoa gầy” rồi mơ hồ nhận ra một ấn tượng nào đó để tự mở ra trường liên tưởng theo chiều kích khác nhau, theo dòng cảm xúc khác nhau. Phải chăng, đấy cũng là phương pháp tượng trưng trong thơ Bích Khê.
Cùng đi tới mục đích diễn tả “mây mưa” trong quan hệ tình ái, Bích Khê làm động tác cắt dán. Còn Hàn mặc Tử lại làm động tác tưởng tượng: “Bóng nguyệt leo song rờ rẫm gối”. Nguyễn Gia Thiều lại dùng biện pháp ẩn dụ: “Bóng gương lồng bóng đồ mi chập chờn”. Như vậy cường độ cảm xúc trong “việc” ấy của mỗi thi nhân có phần khác nhau.
Khi đọc đến câu: “Tương tư người xưa thôi qua đây” thì trường liên tưởng được hé lộ, chứ không phải mở toang. Âm hưởng buồn thương như được khơi gợi trong lòng người đọc. Và nhà thơ đã đảo lộn trật tự thời gian để tạo ra nghịch cảnh, nghịch lý chăng? Vì với câu trên “Vàng sao nằm im trên hoa gầy” mô tả sự khắng khít xác thịt. Còn câu dưới: “Tương tư người xưa thôi qua đây” lại vừa đang yêu: Tương tư, vừa tan vỡ: người xưa thôi qua đây. Vốn dĩ trong tình yêu thường đi qua giai đoạn: Tương tư, rồi khắng khít, rồi vì lý do nào đó lại chia xa. Nhưng ở đây tác giả lại viết theo hướng đảo lộn.
Theo tôi, sở dĩ có sự đảo lộn ấy, là vì thi nhân đã bị ám – ngộ, rồi chiêm vọng bởi những cuộc tình thi vị và thủy chung đi qua đời ông như Song Châu, Bích Thủy, Ngọc Kiều… Rồi khát khao tìm về như vẫn còn khắng khít. Điều này tôi thử làm một phép trắc nghiệm đọc ngược đoạn thơ và cả bài thơ, như ngược dòng thời gian tìm về một thuở để cùng thi nhân đang đi vào cõi mộng.
Nói cách khác, bằng nghệ thuật cắt dán, Bích Khê đã tạo ra bức tranh, lấy hình ảnh tượng trưng cho tình yêu đôi lứa từ cõi xa mờ về lại rất gần. Rồi tương tư, rồi chiêm vọng, rồi hoài tưởng. Thi nhân đã tạo ra tri giác xa mà gần, gần mà xa và thực mà ảo, ảo mà thực quyện hòa. Điều này dễ nhận ra khi đọc hai câu thơ: “Vàng sao nằm im trên hoa gầy/ Tương tư người xưa thôi qua đây” một cách liền nhau.
Đồng thời, nhiều người vẫn đồng ý rằng, không nên đọc thơ Bích Khê như thơ cổ điển hay thơ mới. Mà nên đọc thơ ông như đang xem tranh khi ấn tượng, khi lập thể, khi siêu thực, khi từu tượng. Và khi bước vào thơ Bích Khê như lạc vào cõi mộng đầy huyền diệu và quyến rũ. Khi nhập thân vào cõi mộng, con người hoàn toàn tin vào sự tồn tại khách quan của những ảo huyền do mình tưởng tượng ra. Vì vậy, nếu theo quan điểm này thì “nàng” có thể là người yêu, có thể là nàng thơ. Và không thể cho rằng “hoa gầy” làm sao“ đưa hương đê mê”. Bởi thơ Bích Khê đem đến sự hưởng lạc cho trí, hưởng lạc cho tâm, Đấy là trực giác của tưởng tượng và trực cảm của lãng mạn: “Tôi qua tim nàng vay du dương/ Tôi mang lên lầu lên cung Thương/ Tôi không bao giờ thôi yêu nàng/ Tình tang tôi nghe như tình lang”.
Thế rồi cái âm hưởng tình tang cứ quyện hòa trong tình lang. Để rồi thi nhân thốt lên: “Tôi không bao giờ thôi yêu nàng”. Cái tình xưa cứ ám gợi, cứ mê hoặc rồi miên man trong lòng thi nhân, rồi khát khao kiếm tìm trong mộng tưởng. Và cái xa xăm, huyền hồ, ẩn giấu những khát vọng và sự sùng mộ lớn nhất của con người đấy là “Đào Nguyên”. Dẫu là mộng tưởng nhưng cảm giác xa xăm lại rất rất gần gũi cứ thôi thúc thi nhân kiếm tìm “Đào Nguyên trong lòng nàng đây thôi”. Đoạn thơ như chùng xuống, gây mềm lòng người đọc bởi sự khát khao trong thi vị: “Yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi/ Yêu nàng bao nhiêu trên đôi môi/ Đâu tìm Đào Nguyên cho xa xôi/ Đào Nguyên trong lòng nàng đây thôi”.
Tất cả chỉ còn trong mộng. Nỗi buồn như đã định vị, đã nhập sâu trong lòng thi nhân kể từ những cuộc tình xa, những nỗi đau bệnh hoạn chăng? Và từ đó ý niệm “buồn” đã dịch chuyển từ cõi lòng thi nhân đến “lưu cây đào tìm hơi xuân” rồi dịch chuyển theo vòng tuần hoàn của mùa trong trời đất: “Buồn sang cây tùng thăm đông quân”. Dòng cảm xúc ấy vẫn đi theo trực giác tưởng tượng và trực cảm lãng mạn theo chủ nghĩa siêu thực. Thế rồi lại rơi vào thảng thốt: “Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi! Vàng rơi! Thu mênh mông”.
Cây đào, cây tùng vừa mang biểu tượng cho mùa, vừa mang ý niệm siêu việt. Qua nỗi lòng thi nhân cũng nhóm lên nỗi buồn: “Buồn lưu cây đào”, “buồn sang cây tùng”. Giờ lại: “buồn vương cây ngô đồng”. Như vậy ý niệm “buồn” cứ miên man trong lòng thi nhân. Nhưng cái buồn ấy không bi lụy mà sang trọng trong cõi vô thường.
Ngô đồng. Loại cây đại diện cho sự quý phái, vương giả. Thực tế ngô đồng thường đứng đơn điệu, chơi vơi một mình. Tuy vậy vẫn tạo ra phong thái thanh tao dịu dàng. Khi đến mùa cây trổ hoa sắc tím như buồn vương trên cao, như tạo nên nỗi bâng khuâng lơ lửng trên bầu trời xứ Huế. Và khi mùa hoa nở, lá rụng càng nhiều. Những chiếc lá vàng khẽ khàng bay trong gió mà gieo vào lòng người bao cảm xúc.
Bích Khê đã từng học tập, dạy học ở Huế. Ông đã chiêm cảm được điều này. Giờ những chiếc lá vàng rơi trong chiều gió xa xăm hiện về trong tâm thức, cùng nỗi riêng mà ông nhận ra sắc vàng mang mang trời đất và chỉ có sắc vàng và vàng dệt nên “Thu mênh mông”. Một cách cảm nhận mùa thu quá đỗi tuyệt vời trong rất ít ngôn từ. Chỉ hai câu thơ thôi mà Bích Khê đã vẽ nên một mùa thu man mác buồn. Nỗi buồn của thi nhân trước cõi phù trầm dâu bể, mà trở về với linh ngã. Chính vì vậy Hoài Thanh khi đọc đến những dòng thơ này đã hết lòng xưng tụng: “Tôi gặp trong Tinh huyết những câu thơ hay vào bậc nhất trong thơ Việt Nam”: “Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi! Vàng rơi! Thu mênh mông”.
(Bùi Huyền Tương)
Thi khúc “Tỳ Bà”
(Nhạc sĩ Phạm Duy)
Nàng ơi tay đêm đang giăng mềm
Trăng đan qua cành muôn tơ êm
Mây nhung pha mầu thu trên trời
Sương lam phơi mầu thu muôn nơi.
Vàng sao im im trên hoa gầy
Tương tư ôi người thôi qua đây
Năm xưa ôi nàng quên câu thề
Hoa vừa đưa hương gây đê mê
Cây đàn yêu đương làm bằng thơ
Cây đàn yêu đương run trong mơ
Hồn về trên môi kêu: Em ơi
Thuyền hồn không đi lên chơi vơi
Tôi qua tim nàng vay du dương
Tôi mang lên lầu, lên Cung Thương
Tôi không bao giờ quên yêu nàng
Tình tang tôi nghe như tình lang…
Nàng ơi tay đêm đương giăng mềm
Trăng đan qua cành muôn tơ êm
Mây nhung pha mầu thu trên trời
Sương lam phơi mầu thu muôn nơi.
Vàng sao im im trên hoa gầy
Tương tư ôi người thôi qua đây
Năm xưa ôi nàng quên câu thề
Hoa vừa đưa hương gây đê mê
Yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi
Yêu nàng bao nhiêu trên đôi môi
Đâu tìm Đào Nguyên cho xa xôi
Đào Nguyên trong lòng nàng đây thôi
Thu ôm muôn hồn lên phiêu diêu
Sao tôi không màng kêu : Em yêu
Trăng nay không nàng như trăng thiu
Đêm nay không nàng như đêm hiu
Buồn lưu cây đào tìm hơi xuân
Buồn sang cây tùng thăm đông quân
Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông
Buồn lưu cây đào tìm hơi xuân
Buồn sang cây tùng thăm đông quân
Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông
Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông
Bích Khê, một đỉnh núi lạ
(Báo Quảng Ngãi – 23/07/2023)
Nhà thơ Bích Khê đã để lại cho thi đàn Việt Nam nhiều tác phẩm đặc sắc. Nhà thơ Thanh Thảo trong bài “Một trăm năm Bích Khê” đã đưa ra nhận xét: “Tôi nghĩ, Bích Khê và thơ của ông còn có thể vượt biên giới Việt để trở thành một “tài khoản thơ” quốc tế, nếu chúng ta tổ chức dịch và giới thiệu thơ ông đúng mức”.
Vị thế của nhà thơ Bích Khê trong dòng chảy lịch sử văn học Việt Nam đã được khẳng định. Trong bài viết ngắn này, chúng ta tìm hiểu cái độc đáo nghệ thuật của Bích Khê qua mấy câu thơ trong bài thơ “Tỳ bà” và một số bài thơ ở tập thơ “Tinh huyết”. Đặc biệt là phân tích việc thẩm thấu nghệ thuật bằng màu sắc để nâng lên thành biểu tượng, lối tư duy cách tân vượt ra khỏi cái khuôn khổ của quan niệm thơ ca truyền thống của thi nhân.
“Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông…” là một trong hai câu thơ đắt giá nhất trong bài thơ “Tỳ bà” của nhà thơ Bích Khê, nằm trong tập thơ “Tinh huyết”: “Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông”. Theo nhà nghiên cứu Hoài Thanh, đây là hai câu thơ toàn vần bằng rất hiếm trong phong trào Thơ mới lúc bấy giờ và cũng rất độc đáo trong nền thi ca hiện đại Việt Nam.
Phong trào Thơ mới (1932 – 1945) không chỉ theo trường phái lãng mạn, mà còn mang nhiều sắc thái, xu hướng khác nhau, nhất là từ những năm 1936 về sau đã chuyển dần sang chủ nghĩa tượng trưng, tư duy và thi pháp thơ đã nâng lên một tầm cao mới và mang đến rất nhiều giá trị vượt thời gian. Đó có thể là xu hướng chung, nhưng nhận định một cách chính xác nhất thì có rất ít nhà thơ thực sự chuyển sang được bến bờ tượng trưng. Đáng nói là, Bích Khê lại nằm trong số rất ít đó. Điều mà các nhà thơ cùng thời không thể “qua mặt” được Bích Khê chính là cảm quan về sắc màu. Trong tập thơ “Tinh huyết”, màu sắc luôn là những ngôn từ lấp lánh ngụ tình, cái đẹp lộ dần qua những nét màu làm điểm nhấn cho bức tranh siêu thực nhưng vô cùng lung linh, hư ảo.
Trên một phương diện khác, là nhà thơ say đắm với Đường thi nên khi nói về thiên nhiên, Bích Khê chịu ảnh hưởng đặc biệt của thơ Đường về cấu tứ. Nhưng với vai trò của một nhà thơ trong phong trào Thơ mới, thiên nhiên trong thơ ông lại mang dáng dấp Tây phương. Những hình ảnh thơ vừa cổ điển lại vừa sáng tạo, cách tân. Điều này đã tạo nên đặc sắc nghệ thuật của thơ Bích Khê.
Trong bài “Tỳ bà”, những câu thơ viết toàn thanh bằng, âm hưởng Đường thi nhưng lung linh sắc màu tượng trưng. Ví như màu vàng của mùa thu khả ái, ta cứ tưởng chỉ có trong bức tranh mùa thu của danh họa Levital lại một lần nữa hiện lên trong bài “Tỳ bà” của Bích Khê. “Vàng sao nằm im trên hoa gầy” để rồi “Tôi qua tim nàng vay du dương”, “yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi/ yêu nàng bao nhiêu trên đôi môi”, và cuối cùng thì “Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông”. Cả bài thơ trải đều theo nhịp thơ 2 – 2 – 3 như mang cả một nỗi buồn của mùa thu man mác, mênh mông.
Một điều khá mới mẻ trong thơ tượng trưng không chỉ mang tính khơi gợi, biểu tượng, mà còn đề cao tính nhạc trong thơ. Nói như nhà thơ Baudelaire, người mở đầu trường phái thơ tượng trưng gọi vũ trụ là “rừng biểu tượng”, là những tương ứng theo trục dọc và trục ngang như: “Hương thơm, màu sắc, âm thanh tương ứng nhau”. Ở trường hợp thơ Bích Khê, ngoài ám thị màu sắc, ông còn đặc biệt quan tâm đến nhạc tính trong thơ. Trong các thể thơ được vận dụng sáng tác, ông luôn lựa chọn và sáng tạo ngôn ngữ để chuyển tải được điệu nhạc tâm hồn mình, kể cả thơ tám chữ lẫn bảy chữ. Bài thơ “Tỳ bà” với toàn vần bằng bao giờ cũng tạo ra âm nhạc đều đặn, nhẹ nhàng, dịu êm: “Thu ôm muôn hồn chơi phiêu diêu/ Sao tôi không màng kêu: Em yêu/ Trăng nay không nàng như trăng thiu/ Đêm nay không nàng như đêm hiu”. Âm nhạc là lời hùng biện, mang tính ám gợi ở tâm hồn thi nhân từ đó lan tỏa đến tâm hồn người đọc. Thơ Bích Khê gợi lên niềm khao khát nhẹ nhàng, một tình yêu dìu dặt, nhẹ êm, mơ màng. Thơ Bích Khê không có những âm thanh ồn ào, nhưng với nhịp điệu dữ dội, mạnh mẽ và có nhiều nghịch âm, bằng bằng, đều đều, sau đó xen vào thanh trắc, như một biến dị trong một tổng thể hài hòa, có khả năng tạo ra sức ám gợi đi vào lòng người, cũng như với cả thế giới vô hình: “Lá vàng rơi, (Tôi khóc, anh ơi!)… Đêm vàng rơi, (Thôi hết, anh ơi)… (Thi vị).
Ở một tầng nấc khác, nhà thơ Bích Khê rất tinh tường trong việc sử dụng kỹ thuật về ngôn từ. Đây là điều rất mới và cũng chính là thành công vượt trội của ông so với các thi nhân đương thời. Cái mới mẻ của ông là tạo ra ấn tượng thị giác trong thơ rất mạnh, thể hiện được khả năng tư duy tượng trưng cao độ: “Ôi! Nắng vàng thơm… rung rinh điệu ngọc” (Nhạc). Câu thơ không chỉ cảm nhận được bằng thính giác mà cả bằng thị giác. Nhạc mang màu nắng và đầy hương, giai điệu nhạc ở đây đẹp như ngọc, được kết bằng ngọc. Đó chính là nhịp rung của khúc nhạc lòng.
Với những dòng thơ tinh khiết và mang dấu ấn sâu sắc, Bích Khê đã tạo nên một cõi thơ riêng, vừa thuần túy mà tượng trưng, vừa mời chào mà kén người đọc. Thơ Bích Khê qua đôi dòng chưa thể nói được nhiều về giá trị vượt không gian và thời gian. Nhưng những dòng thơ ấy luôn kích thích người đọc tìm đến.
VÂN ĐAM
Đề bài
Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ điệp thanh trong các trường hợp sau:
a. Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
(Bích Khê, Tì bà)
b. Tài cao phận thấp chí khí uất
Giang hồ mê chơi quên quê hương.
(Tản Đà, Thăm mả cũ bên đường)
Phương pháp giải :
Xác định biện pháp tu từ điệp thanh và nêu tác dụng
Lời giải chi tiết :
Cách 1
a. Các câu thơ trên đều thuộc thanh Bằng đọc nhẹ một hơi gợi nỗi buồn mơ hồ, phảng phất, miên man, trải dài trong không gian mênh mông nhuốm màu thu. Nỗi buồn không trĩu nặng mà như vương vất đâu đây, lan toả trong không gian.
b. Điệp thanh trắc cùng âm tắc cuối âm tiết (thấp, uất) thể hiện sự uất ức của một người có ý thức cái tài của mình nhưng không được thoả nguyện. “Giang hồ mê chơi quên quê hương” toàn thanh bằng, các nguyên âm bổng, âm cuối là những phụ âm vang mang âm hưởng bay bổng như bước chân ngao du và tâm hồn phóng khoáng, đa tình đến phóng túng của nhà thơ.
Cách 2
a.
Ô hay buồn vương cây ngô đồng
B B B B B B B
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
B B B B B B B
=> Tác giả sử dụng biện pháp điệp thanh, 2 câu thơ cùng thuộc thanh bằng, có tác dụng tạo nhạc tính, tăng tính biểu cảm cho câu thơ.
b.
Tài cao phận thấp chí khí uất
B B T T T T T
Giang hồ mê chơi quên quê hương.
B B B B B B B
=> Tác giả sử dụng biện pháp điệp thanh, sử dụng 5 thanh trắc, 7 thanh bằng liên tiếp trong một dòng thơ, gợi ra không gian nhẹ nhàng, tăng sức biểu cảm cho sự diễn đạt, đồng thời tạo nhạc tính cho câu thơ.
Xem thêm tại: https://loigiaihay.com/bai-tap-173319.html
Bài thơ này đặc biệt ở chỗ chỉ dùng thanh bằng. Bài thơ đã được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc thành bài hát cùng tên.
Nhận xét về bài thơ này trong tập Tinh huyết, Hàn Mạc Tử viết
“Ở địa hạt huyền diệu, ta thấy thi nhân chú trọng về âm thanh và màu sắc. Trong khi nói đến nhạc, thi nhân nghĩ ngay đến những cung cầm chơi vơi, vần điệu rung động cả không gian… và nhạc lúc bấy giờ cũng không còn là nhạc nữa. Nó đã bay ra hương, ra hoa, ra thơm, ra mát, ra ngọt, ra ngào, ra gì mê tơi run rẩy hay âm thầm nức nở lanh lảnh như giọng cười mơn man như ân tình đòi hỏi… Đây là cả một trời yêu thương da diết một trời tương tư, trời âm hưởng buồn não, buồn nề…”
Theo nhóm biên soạn tập Thơ Bích Khê (Sở Văn hoá thể thao Nghĩa Bình xuất bản, 1988), thì bài thơ này được in chỉ có 4 khổ, so với bản chép tay của bà Lê Ngọc Sương, chị ruột của tác giả, còn lưu lại đầy đủ như ở trên thì còn thiếu các khổ 1, 3, 6, và sau chữ “Ô” ở khổ cuối có dấu chấm than: “Ô! Hay buồn vương…”
Xem thêm bài thơ Tỳ bà hành 琵琶行 Bạch Cư Dị
>>> Bài viết hay? - Nếu bạn thấy bài viết hay - hấp dẫn - thú vị - hữu ích, xin bạn ủng hộ mình 1 ít donate với nhé! Mình sẽ rất vui khi được bạn ủng hộ để ngày càng có động lực phát triển website, đem lại nhiều bài viết hay - hấp dẫn - thú vị - hữu ích để phục vụ bạn đọc miễn phí! Thank you! _()_ >>> Link donate/ủng hộ ở đây ạ: https://ohay.io.vn/donate-cafe/
